Pîrî Mehmed Paşa Külliyesi
Cami · Silivri · 1530
İstanbul Silivri'de XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde inşa edilen külliye. Pîrî Mehmed Paşa tarafından yaptırılan külliye, 2 Receb 927 (8 Haziran 1521) tarihli Arapça vakfiyesinden anlaşıldığına göre cami, medrese, misafirhane, imaret, yemekhane, sıbyan mektebi, mutfak, kiler, fırın, odunluk, imaret hanı, dükkânlar, muvakkithâne ve hazîreden oluşmaktaydı. Bu tesisten günümüze cami, han, sıbyan mektebi ve muvakkithâne ulaşmıştır.
Düzgün kesme taş malzeme ile inşa edilen cami zâviyeli/tabhâneli planda yapılmıştır. Önde dört sütuna oturan mukarnas başlıklı, beş sivri kemerli açıklıklı son cemaat yerinin iki yanı pencereli bir duvarla kapatılmıştır. Üzeri pandantiflerle geçişleri sağlanan beş kubbe ile örtülü olup orta birim diğerlerine göre biraz yüksek tutulmuştur. Orta kemer üstünde yapının 1313'te (1895-96) tamir gördüğünü belirten bir kitâbe mevcuttur. Mihrap ekseninde yer alan cümle kapısı üzerinde kelime-i şehâdet ile 937 (1530-31) yılını gösteren kitâbe vardır.
Geniş bir avlunun ortasında birkaç basamakla çıkılan yüksek bir set üstünde inşa edilen cami, 1961-1971 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır. Harimde kare planlı orta mekân 11,90 metre çapında bir kubbe ile örtülmüş, kubbe dıştan kurşun kaplı olup köşelere birer payanda kemeriyle bağlanarak takviye edilmiştir.
Alt sırada sivri kemerli alınlıklı ve dikdörtgen açıklıklı, üst sırada sivri kemerli açıklıklı pencerelerle harim aydınlanmaktadır. Mihrap bölümü öne doğru çıkıntılı olup üzeri yarım kubbe ile örtülmüştür. Üstte bir dizi palmetle sonlanan mihrap mukarnaslı yaşmaklıdır ve çokgen bir niş olarak düzenlenmiştir.
Orta mekânın iki yanında kare planlı ve kubbe ile örtülü küçük birer zâviye/tabhâne yer almakta, bunlara dıştan ve içten birer kapı ile geçiş sağlanmaktadır. Harimde ve son cemaat yerinde kubbe içlerinde, kemerlerde, duvarlarda ve özellikle pencere çevrelerinde kalem işleri mevcuttur. Ana kubbenin merkezinde Âyetü'l-kürsî bulunmaktadır.
Kuzeybatı köşesindeki tek şerefeli ve cami içinden geçilen minarenin kaidesi ilk döneme aittir, üst tarafı ise XVIII. yüzyılda yeniden yapılmıştır. Külliyenin mütevellisi Sâdeddin Bey tarafından 1179'da (1765-66) gerçekleştirilmiştir. Cümle kapısında yer alan 937 (1530-31) tarihli inşa kitâbesi, Acem (Esir) Ali'nin başmimarlık görevinde olduğu zamana rastlamaktadır.
Sıbyan mektebi caminin doğusunda alçak duvarlarla çevrili bir bahçe içinde yer alan kareye yakın planlı iki katlı binadır. Tamamen kesme taştan inşa edilen yapının üstü kiremitli bir çatı ile örtülüdür. Muvakkithâne ise sıbyan mektebinin bahçesinde kuzeybatı köşesinde yer almaktadır.
Vakfiyede imaret hanı olarak zikredilen bina, avlunun doğu cephesi boyunca uzanmaktadır ve 13 × 47 metre ebadında dikdörtgen bir plana sahiptir. Pîrî Mehmed Paşa, Silivri kasabasındaki on dükkânı vakfetmiştir.
Günümüze ulaşmayan imaret yapıları avlunun içinde ve batı tarafında bulunmaktaydı. Vakfiyeye göre misafirhane, yemekhane, mutfak, kiler, fırın ve odunluk bölümleri yanında bir de ahır mevcuttu. Medreseye bir müderris tayin edilmiş ve talebe sayısının ondan fazla olmaması şart koşulmuştu.
Avlunun ortasındaki set üstünde caminin tam mihrap eksenindeki şadırvanın üzerini örten çinkodan piramidal külâh ve bunu taşıyan sekiz kare sütun, 1966-1971 yıllarındaki onarımlar sırasında yapılmıştır. Vaktiyle avlunun içinde geniş bir alana yayılan hazîre, Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün onarımları sırasında 12 × 23 metre ebadında küçük bir alan içerisine alınmıştır. Mezarlığın kuzeybatı köşesinde Pîrî Mehmed Paşa'nın ve yanında oğlu Muhyiddin Mehmed Râşid Efendi'nin sandukaları yer almaktadır.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Pîrî Mehmed Paşa Külliyesi" maddesi (Tayfun Akkaya), c. 34, s. 282-283
- Tayfun Akkaya, "Silivri'de Bir Osmanlı Âbidesi Pirî Mehmed Paşa Camii ve Külliyesi", STAD, sy. 5 (1989), s. 43-48
- Oktay Aslanapa, Osmanlı Devri Mimarisi, İstanbul 1986, s. 175-178
- Semavi Eyice, "İlk Osmanlı Devrinin Dinî-İçtimaî Bir Müessesesi: Zâviyeler ve Zâviyeli Câmiler", İFM, XXIII/1-2 (1963)
- Emine Naza, "Pirî Mehmed Paşa Külliyesi", DBİst.A, VI, 251
